چابهار و گوادر؛ از رقابت ژئوپلیتیکی تا هم‌افزایی اقتصادی در قلب کریدورهای جهانی

به گزارش روابط عمومی و امور بین‌الملل دبیرخانه شورایعالی مناطق آزاد و ویژه اقتصادی، در شرایطی که رقابت‌های ژئوپلیتیکی در منطقه اقیانوس هند و جنوب آسیا طی سال‌های اخیر ابعاد تازه‌ای یافته، تحولات جدید در سواحل مَکُران نشان می‌دهد معادلات اقتصادی منطقه بیش از آنکه بر رقابت استوار باشد، به سمت هم‌افزایی و تکمیل زنجیره‌های تجاری حرکت کرده است.

بندر چابهار در جنوب شرق ایران و بندر گوادر در جنوب غرب پاکستان تنها حدود 140 کیلومتر با یکدیگر فاصله دارند؛ فاصله‌ای که اکنون به جای ایجاد رقابت، زمینه شکل‌گیری یک همکاری راهبردی را فراهم کرده است.

فعال شدن مرز ریمدان - گبد، توسعه زیرساخت‌های ترانزیتی و افزایش تعاملات اقتصادی میان تهران و اسلام‌آباد، موجب شده این بنادر به 2 حلقه مکمل در شبکه تجارت منطقه‌ای تبدیل شوند.

کارشناسان حوزه حمل‌ونقل و تجارت معتقدند چابهار و گوادر می‌توانند به صورت همزمان نقش دروازه‌های ورود و خروج کالا به بازارهای افغانستان، آسیای مرکزی، پاکستان، غرب چین و حتی اوراسیا را ایفا کنند؛ ظرفیتی که در صورت تکمیل زیرساخت‌های جاده‌ای، ریلی و بندری می‌تواند جنوب شرق ایران را به یکی از مهم‌ترین هاب‌های ترانزیتی منطقه تبدیل کند.

ریمدان؛ حلقه اتصال 2 بندر راهبردی

در میان تمامی پروژه‌های زیرساختی منطقه، گذرگاه مرزی ریمدان - گبد جایگاه ویژه‌ای یافته است. این گذرگاه که در فاصله حدود 120 کیلومتری چابهار و 70 کیلومتری گوادر قرار دارد، اکنون به حلقه اتصال 2 بندر اقیانوسی و نقطه تلاقی چند کریدور مهم بین‌المللی تبدیل شده است.

فعال‌سازی رسمی کریدور گوادر - گبد - ریمدان - چابهار و انتقال نخستین محموله‌های ترانزیتی از پاکستان به آسیای مرکزی از طریق ایران، نشان داد این مسیر از ظرفیت بالایی برای کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل، تسریع فرآیند ترانزیت و افزایش مبادلات منطقه‌ای برخوردار است.

این کریدور تحت پوشش کنوانسیون بین‌المللی حمل‌ونقل جاده‌ای (TIR) فعالیت می‌کند؛ موضوعی که موجب کاهش تشریفات گمرکی، کوتاه شدن زمان عبور کالا و افزایش جذابیت اقتصادی مسیر شده است.

اهمیت ریمدان تنها به اتصال چابهار و گوادر محدود نمی‌شود. این گذرگاه عملاً حلقه ارتباطی میان کریدور بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC) و کریدور اقتصادی چین-پاکستان (CPEC) محسوب می‌شود.

کارشناسان معتقدند اتصال این 2 کریدور از طریق ریمدان می‌تواند نقشه حمل‌ونقل منطقه را متحول کرده و جایگاه ایران را در زنجیره تأمین جهانی ارتقا دهد.

اردیبهشت‌ماه امسال، هیأتی از منطقه آزاد چابهار به سرپرستی محمدسعید اربابی، رئیس هیأت مدیره و مدیرعامل سازمان منطقه آزاد چابهار، از طریق مرز گبد-ریمدان وارد بندر گوادر شد.

این سفر که از آن به عنوان یکی از مهم‌ترین رویدادهای اقتصادی سال‌های اخیر در روابط 2 منطقه یاد می‌شود، با امضای تفاهم‌نامه همکاری میان منطقه آزاد چابهار و بندر گوادر همراه بود.

بر اساس این تفاهم‌نامه، طرفین بر توسعه شبکه‌های لجستیکی مشترک، تسهیل تجارت ترانزیتی، راه‌اندازی خطوط منظم کشتیرانی، تبادل هیأت‌های اقتصادی و تسهیل سرمایه‌گذاری توافق کردند.

هدف مشترک؛ تجارت 10 میلیارد دلاری

همزمان با گسترش همکاری‌های اقتصادی، ایران و پاکستان هدف‌گذاری افزایش حجم تجارت دوجانبه به 10 میلیارد دلار را دنبال می‌کنند.

فعالان اقتصادی معتقدند توسعه مرز ریمدان، تکمیل بزرگراه‌های ساحلی مکران، ایجاد مراکز لجستیکی و اتصال ریلی چابهار به شبکه سراسری کشور می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در تحقق این هدف ایفا کند.

چابهار به عنوان تنها بندر اقیانوسی ایران، علاوه بر ایفای نقش در ارتباط با پاکستان و چین، به دروازه دسترسی کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی به آب‌های آزاد نیز تبدیل شده است.

کشورهایی نظیر ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان و قزاقستان که به دنبال مسیرهای کوتاه‌تر و کم‌هزینه‌تر برای دسترسی به بازارهای جهانی هستند، چابهار را به عنوان یکی از گزینه‌های اصلی ترانزیتی خود مورد توجه قرار داده‌اند.

از سوی دیگر توسعه روابط با کشورهای شرق آفریقا، عمان و اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز بر اهمیت ژئواکونومیک این بندر افزوده است.

برای آگاهی بهتر مردم و به ویژه سرمایه گذاران از ظرفیت‌های 2 منطقه ویژه راهبردی گوادر و چابهار گفت‌وگویی با محمدسعید اربابی، رئیس هیأت مدیره و مدیرعامل سازمان منطقه آزاد چابهار انجام شده است؛

**برخی تحلیلگران معتقدند همکاری چابهار و گوادر می‌تواند الگوی جدیدی از همکاری‌های بندری در منطقه ایجاد کند. تفاوت این همکاری با سایر همکاری‌های بندری چیست؟

 آنچه همکاری چابهار و گوادر را متمایز می‌کند، مکمل بودن ظرفیت‌های 2 بندر است. در بسیاری از نقاط دنیا بنادر برای جذب بار و سرمایه با یکدیگر رقابت می‌کنند اما در سواحل مَکُران شرایط متفاوت است. چابهار و گوادر در دو سوی یک جغرافیای اقتصادی مشترک قرار دارند و می‌توانند به جای رقابت، زنجیره‌ای یکپارچه از خدمات بندری، لجستیکی و ترانزیتی ایجاد کنند.

** در صورت اجرایی شدن کامل توافقات اخیر میان چابهار و گوادر، چه تغییری در معادلات اقتصادی منطقه رخ خواهد داد؟

مهم‌ترین نتیجه، تغییر در هندسه تجارت منطقه‌ای خواهد بود. فعال شدن ظرفیت‌های مشترک چابهار، ریمدان و گوادر می‌تواند مسیرهای جدیدی برای اتصال جنوب آسیا، آسیای مرکزی، غرب آسیا و اروپا ایجاد کند و هزینه و زمان جابه‌جایی کالا را به شکل محسوسی کاهش دهد.

** ایجاد منطقه آزاد مشترک ریمدان و گبد چه تأثیری بر آینده روابط اقتصادی ایران و پاکستان خواهد داشت؟

منطقه آزاد مشترک می‌تواند به یکی از مهم‌ترین مراکز جذب سرمایه‌گذاری و تولید صادرات‌محور در شرق منطقه تبدیل شود. این منطقه بستری برای حضور سرمایه‌گذاران دو کشور و توسعه تجارت فرامرزی فراهم خواهد کرد و می‌تواند نقش مهمی در تحقق اهداف اقتصادی مشترک تهران و اسلام‌آباد داشته باشد.

** ریمدان چه جایگاهی در اتصال کریدور اقتصادی چین و پاکستان به کریدور شمال - جنوب دارد؟

ریمدان عملاً در نقطه تلاقی چند مسیر مهم ترانزیتی قرار گرفته است. این ظرفیت می‌تواند جایگاه ایران را در زنجیره حمل‌ونقل منطقه‌ای ارتقا دهد و مسیرهای جدیدی برای دسترسی بازارهای جنوب آسیا به آسیای مرکزی، قفقاز و اروپا ایجاد کند.

** برخی کارشناسان از شکل‌گیری یک هاب مشترک اقتصادی میان چابهار، گوادر و ریمدان سخن می‌گویند. آیا این هدف دست‌یافتنی است؟

با تکمیل زیرساخت‌های حمل‌ونقل، گمرکی و لجستیکی، این چشم‌انداز کاملاً قابل تحقق است. در آن صورت شاهد شکل‌گیری یک کانون بزرگ اقتصادی در شمال اقیانوس هند خواهیم بود که می‌تواند بخش مهمی از تجارت منطقه را پوشش دهد.

** نقش چابهار در اتصال کشورهای آسیای مرکزی به آب‌های آزاد را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های چابهار همین موضوع است. کشورهای آسیای مرکزی برای دسترسی به آب‌های آزاد به مسیرهای مطمئن و اقتصادی نیاز دارند و چابهار می‌تواند کوتاه‌ترین و پایدارترین مسیر دسترسی آن‌ها به اقیانوس هند باشد.

** هدف تجارت 10 میلیارد دلاری میان ایران و پاکستان تا چه اندازه قابل دستیابی است؟

ظرفیت‌های اقتصادی دو کشور بسیار فراتر از سطح فعلی مبادلات است. توسعه زیرساخت‌ها، تسهیل فرآیندهای تجاری و افزایش همکاری‌های بخش خصوصی می‌تواند زمینه تحقق این هدف را فراهم کند.

** آینده همکاری‌های چابهار و گوادر را چگونه می‌بینید؟

آینده این همکاری روشن است. ما معتقدیم چابهار و گوادر می‌توانند به جای رقابت، دو موتور مکمل توسعه در سواحل مَکُران باشند و در شکل‌دهی به معماری جدید تجارت منطقه‌ای نقش‌آفرینی کنند.

چشم‌انداز یک پیوند راهبردی

آنچه امروز در سواحل مکران و در محور چابهار، ریمدان و گوادر در حال شکل‌گیری است، تنها توسعه یک گذرگاه مرزی یا گسترش همکاری میان 2 بندر همسایه نیست؛ بلکه آغاز شکل‌گیری یک منظومه جدید اقتصادی در جنوب آسیاست که می‌تواند معادلات تجارت، ترانزیت و سرمایه‌گذاری منطقه را متحول کند.

چابهار و گوادر اکنون بیش از هر زمان دیگری در مسیر مکمل‌گرایی قرار گرفته‌اند و مرز ریمدان-گبد نیز به حلقه اتصال کریدورهای بزرگ بین‌المللی تبدیل شده است؛ کریدورهایی که از اقیانوس هند تا آسیای مرکزی، اوراسیا، چین، پاکستان و حتی شرق آفریقا امتداد می‌یابند.

اگرچه تحقق کامل این چشم‌انداز نیازمند تکمیل زیرساخت‌های جاده‌ای، ریلی، بندری و لجستیکی است، اما روند تحولات اخیر نشان می‌دهد اراده سیاسی و اقتصادی لازم برای تبدیل این ظرفیت‌ها به واقعیت وجود دارد.

در چنین شرایطی، سواحل مکران می‌تواند از یک منطقه مرزی به یکی از مهم‌ترین گره‌های ژئواکونومیک منطقه تبدیل شود؛ جایگاهی که نه تنها به توسعه تجارت و ترانزیت منجر خواهد شد، بلکه زمینه‌ساز افزایش سرمایه‌گذاری، اشتغال، رفاه و همگرایی اقتصادی میان کشورهای منطقه نیز خواهد بود.

گفتنی است، مرز ریمدان از توابع شهرستان دشتیاری در نقطه‌ای راهبردی در جنوب شرقی سیستان و بلوچستان واقع شده است؛ گذرگاهی که کوتاه‌ترین مسیر زمینی ایران به ایالت‌های جنوبی پاکستان را فراهم می‌کند.

این مرز به دلیل قرار گرفتن در پهنه‌ای که حدود 37 درصد جمعیت یعنی پاکستان، چین و هند در دو سوی مرز در ارتباط مستقیم با آن هستند، نقشی تعیین‌کننده در مبادلات تجاری، تردد محلی و توسعه اقتصادی منطقه دارد.

بازارچه و منطقه مرزی ریمدان در فاصله 50 کیلومتری از جاده اصلی چابهار - راسک واقع شده و تا چابهار 120 کیلومتر و تا گوادر پاکستان 70 کیلومتر فاصله دارد.

منطقهٔ آزاد چابهار با مساحت 82 هزار هکتار در جنوب‌شرقی ایران و سواحل مکران است؛ در سال 1398 با موافقت مجلس شورای اسلامی، شهر چابهار و بندرهای شهید بهشتی و شهید کلانتری و پنج هزار هکتار از محدوده متصل به نقطه مرزی ایران و پاکستان با عنوان منطقه منفصله ریمدان به منطقهٔ آزاد چابهار افزوده شد.