گِلفِشان پدیدهای طبیعی است که طی آن گل و لای از زیر زمین به شکل چشمه وار به سطح زمین میرسد و شکل ماهوری به خود میگیرد.
گلفشان یکی از عوارض ژئومورفولوژی و زمینشناسی است که از یک یا چند دهانه آتشفشانی تشکیل شده و بطور مداوم گل سردی از آن به خارج پرتاب و روان شده و با انباشته شدن روی هم، کمکم مخروط های کوچک و بزرگی را تشکیل میدهد. برخی معتقدند گلفشان پدیدهای مرتبط با فعالیتهای آتشفشانی است، اما اغلب دانشمندان معتقدند این پدیده خاستگاه غیر آتشفشانی دارند.
فشارهای زمینساختی باعث پیدایش گل فشانها شدهاند. این گل فشانها دارای روانههای گلی سرد هستند.
گل فشان ها از عوارض مرتبط به پیامدهای آتشفشان ها است که این نوع گل فشان ها دارای روانههای گلی داغ هستند.
منشا تشکیل گلفشانها در سواحل شمالی دریای عمان، فشار حاصله حرکت صفحه اقیانوسی دریای عمان و در منطقه شمال ایران ـ گلستان نیز مربوط به زیرصفحه قارهای ایران باشد.
اهمیت گلفشانها
وجود این پدیده ریختشناختی در هر منطقه نشانه فعالیت زمین ساختی آن منطقه بوده است. بنابراین احتمال زلزله خفیف و گسل خوردگی وجود داشته که این امر باید در احداث سازههای ثابت و سکونت گاه ها لحاظ شود.
ترکیبات بعضی گل فشان ها تا حدی مشخص کننده وضعیت درونی زمین از لحاظ وجود منابع آب و نفت و سایر مشتقات هیدروکربنی است.
گل فشانهای ایران اکثراْ در جلگه ساحلی دریای عمان در جنوب استان سیستان و بلوچستان و استان هرمزگان و نمونههای در شمال استان گلستان در شهرستان آققلا واقع شدهاند. تعدادی از آنها فعال بوده و فعالیت آنها در فصول مختلف سال با تغییراتی همراه است، به طوری که گاهی یک گل فشان فعال، ممکن است غیرفعال شود و بالعکس.
گل فشان ها در دنیا
گلفشانها در سرتاسر دنیا پراکنده هستند. بزرگ ترین کوه گل افشان دنیا با ارتفاع ۵۰۰ متر در منطقه بلوچستان پاکستان قرار دارد.
معروف ترین گلفشان ایران در منطقه تَنگ در استان سیستان و بلوچستان و در شهرستان کنارک قرار دارد. این گلافشان مجموعهای از چند تپه با ارتفاع متفاوت است که هم اکنون فقط یکی از آنها فعالیت گلفِشانی دارد. به علت نزدیکی زیاد این منطقه به اقیانوس هند و همچنین شکل خاص پوسته زمین در این ناحیه، پوسته اقیانوس با شیب بسیار تندی در زیر این منطقه به داخل زمین فرو میرود که باعث به وجود آمدن فشارهای زیادی به پوسته زمین می شود.
فشار به وجود آمده باعث خروج آب و به همراه آن گل و لای میشود. این عامل یکی از علتهای بوجود آمدن گل فشان ها و چشمه های آب معدنی فراوان در این منطقه به شمار میآید.
سرد بودن گل و عدم وجود بخار به همراه آن تاییدی بر صحت ادعای ذکر شدهاست. زیرا در مناطقی که پدیدههای مشابهی به علت گرمای زمین و فعالیتهای آتشفشانی رخ میدهد، خروج آب گرم به همراه بخار طبیعی تر است.
در فاصله حدود ۸ کیلومتری شمال شرق این مجموعه، مجموعه گل فشان دیگری نیز وجود دارد که از فعالیت آن اطلاع دقیقی در دسترس نیست. گل فشان دیگری با نام پیرگل در منطقه تفتان در همین استان قرار دارد. گل فشانهایی با ساختار حوض مانند در منطقه گمیشان تپه در استان گلستان قرار دارد. گل فشانهای حوض مانندی نیز در منطقه میناب گزارش شدهاند.
منبع: ماهنامه آغاز